BİR AYI HİKÂYESİ
İkinci Dünya Savaşı kahramanı ayı Wojtec…
Wojtek, II. Dünya Savaşı sırasında Polonya Ordusu’nun II. Kolordusu’na mensup 22. Topçu Tedarik Şirketi’nin maskotu olan bir Suriye kahverengi ayısıydı. 1942’de doğan bu ayı, sadece bir evcil hayvan değil, resmî olarak askere alınmış bir “asker” olarak ün kazandı. Bira içmeyi seven, sigara yiyen ve mermi taşıyan bu sıra dışı hayvan, savaşın en ilginç hikâyelerinden birini temsil eder.
Wojtek, 1942 baharında İran’ın Hamedan şehrinde doğdu. Anneleri avcılar tarafından öldürülen bir yavru ayı olarak yetim kaldı. O dönemde Sovyetler Birliği’nden sürgün edilen Polonya askerleri ve mülteciler, İran üzerinden Orta Doğu’ya doğru göç ederken, Wojtek’i fark ettiler. 8 Nisan 1942’de, Tebriz’e giden yolda Bandar-e Anzali yakınlarında, Polonya mültecisi Irena (Inka) Bokiewicz adlı bir kadın, yavru ayıyı buldu. Bokiewicz, General Bolesław Wieniawa-Długoszowski’nin büyük yeğeniydi ve Teğmen Anatol Tarnowiecki’yi ikna ederek ayıyı satın aldı. Yavru, bir İranlı çocuktan yiyecek karşılığında alındı.
Wojtek, ilk üç ayını Tebriz yakınlarındaki bir mülteci kampında Bokiewicz’in bakımında geçirdi. Ağustos 1942’de, 2. Nakliye Şirketi’ne (daha sonra 22. Topçu Tedarik Şirketi) bağışlandı. Askerler ona “Wojtek” adını verdi; bu, Slav kökenli Wojciech isminin küçültülmüş haliydi ve “gülen savaşçı” anlamına geliyordu. Başlangıçta yutma sorunu yaşadığı için, Wojtek’e votka şişesinden yoğunlaştırılmış süt, meyve, marmelat, bal, şurup, bira (en sevdiği içecek), sigara (ki bunları yiyordu) ve kahve verildi. Soğuk gecelerde askerlerin battaniyeleri altında uyuyordu.
Wojtek, hızla birliğin maskotu haline geldi. Irak, Suriye, Filistin ve Mısır üzerinden İtalya’ya doğru seyahat ederken, askerlerle birlikte tren, gemi ve kamyonlarda taşındı. Büyüdükçe (Monte Cassino Savaşı’na kadar 90 kg’a ulaştı), güreşmeyi, selâm vermeyi ve arka ayakları üzerinde yürümeyi öğrendi; askerleri taklit ediyordu. Bir bakıcı (Henryk Zacharewicz ve Lew Worzowski) ona özel olarak bakıyordu.
1943’te, İtalya’ya gidiş sırasında İngiliz nakliye kurallarının evcil hayvanları yasaklaması üzerine, Wojtek resmî olarak askere alındı. Hizmet numarası 253 olan Wojtek, “er” rütbesiyle 22. Topçu Tedarik Şirketi’ne kaydedildi. Kendi maaşı, kimlik kartı ve rütbesi vardı; çadırda veya ahşap bir sandıkta yaşadı. Bu sayede birliğin gemiye binmesine izin verildi.
Wojtek’in en ünlü anı, 1944’teki Monte Cassino Muharebesi sırasında yaşandı. Polonya birlikleri, Alman mevzilerini ele geçirmek için 25 pound’luk top mermisi sandıklarını taşıyordu. Wojtek, 45 kg’lık sandıkları (normalde dört askerin taşıdığı yükü) tek başına kamyonlara yığdı ve hiç düşürmedi. Askerleri taklit ederek sandıkları kaldırıyordu. Bu kahramanlık için 1944’te “onbaşı” rütbesine terfi etti. Birlik, Wojtek’in top mermisi taşıyan bir ayı figürünü amblemi yaptı. Müttefik generaller ve devlet adamları tarafından ziyaret edildi, bir savaş kahramanı haline geldi.
Davranışları da efsaneydi: Bira ve şarap içerdi (hatta viski bile), sigaraları ağzına koyar ve yerdi (içmezdi). Kahve severdi, hamur işlerini kapardı ve yüzme öğrendi. Askerlerin moralini yükseltirdi; güreş maçları yapar, selam verirdi. Savaş sırasında birliğin her hareketinde yanlarındaydı: Irak’tan Mısır’a, oradan İtalya’ya.
Savaşın bitişiyle Wojtek, 1945’te 22. Birlik’le birlikte İskoçya’ya gönderildi. Berwickshire’deki Winfield Hava Üssü’nde (Sunwick Çiftliği yakınında Hutton) konuşlandılar. Yerel halk ve basın arasında popüler oldu; Polonya-İskoçya Derneği’nin onursal üyesi seçildi. 15 Kasım 1947’de terhis edildi ve Edinburgh Hayvanat Bahçesi’ne bağışlandı.
Hayvanat bahçesinde 21 yaşına kadar yaşadı; 500 kg ağırlığa ve 1.8 metreden fazla boya ulaştı. Eski askerler onu ziyarete gelir, sigara atardı. Polonya dilini tanır ve eski birlik üyelerini hatırlardı. BBC’nin Blue Peter programında yer aldı ve gazetecilerin ilgisini çekti. 2 Aralık 1963’te kalp yetmezliğinden öldü.
Wojtek’in hikâyesi, kitaplara, belgesellere ve filmlere konu oldu. Edinburgh’ta heykeli var ve Polonya’da anıtlar dikildi. Sembolik olarak, savaşta hayvanların rolünü ve Polonya askerlerinin zorlu sürgün hayatını temsil eder. 2015’te bir anımsatma pulu basıldı ve 2024’te BBC belgeseli yayınlandı.
Wojtek, sadece bir ayı değil, sadakat ve dayanıklılığın simgesiydi.
Yattığın yer incitmesin, cesur Wojtek…
17 Kasım 2025
M. Hüseyin OĞUZ
