Stuttgart Devlet Operası’nın “Atatürk – Die Legende von Mustafa Kemal” Operası:
SANATSAL ÇERÇEVE, TARİHSEL GEREKÇELER VE ÇOKLU BELLEK TARTIŞMALARI
ÖZ
Bu çalışma, Stuttgart Devlet Operası’nın 10 Nisan 2027’de prömiyerini yapacağı Atatürk – Die Legende von Mustafa Kemal adlı eseri, resmî tanıtım metinleri, besteci ve yönetimin açıklamaları ile Almanya’daki Türk, Kürt ve Ermeni toplumlarından gelen eleştiriler çerçevesinde incelemektedir. Eser, Atatürk figürünü “insan ile anıt arasındaki mit” olarak ele alan, ulus inşasının bedellerini ve çoklu tarihsel hafızaları sorgulayan bir çağdaş opera olarak konumlandırılmaktadır. Çalışma, operanın müzikal yaklaşımını, Intendant Victor Schoner ve besteci Bassem Akiki’nin gerekçelerini, 34 Türk sivil toplum kuruluşunun ortak eleştirisini ve Kürt/Ermeni aktivistlerin itirazlarını karşılaştırmalı olarak sunmaktadır. Amaç, eserin henüz sahnelenmemiş olmasına rağmen yarattığı tartışmayı, sanat özgürlüğü ile kolektif bellek gerilimi bağlamında çok boyutlu biçimde analiz etmektir.
Anahtar Kelimeler: Atatürk, çağdaş opera, tarihsel bellek, sanat özgürlüğü, Stuttgart Devlet Operası, Bassem Akiki, ulus inşası, çoklu anlatı
***
1. GİRİŞ
Mustafa Kemal Atatürk, Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucu lideri olarak Türk kolektif belleğinde merkezi bir yer tutarken, uluslararası alanda ve farklı etnik/siyasi topluluklar nezdinde tartışmalı ve çok katmanlı bir figür olarak algılanmaktadır. 2026 yılında Stuttgart Devlet Operası’nın (Staatsoper Stuttgart) 2026/27 sezonu için duyurduğu Atatürk – Die Legende von Mustafa Kemal operası, bu çok katmanlılığı sanat sahnesine taşıma iddiasıyla, henüz prömiyer yapılmadan yoğun bir kamuoyu tartışmasına yol açmıştır (Staatsoper Stuttgart, 2026a).
Eser, besteci Bassem Akiki, librettist Olga Bach ve yönetmen Ersan Mondtag imzasını taşımaktadır. Prömiyer tarihi 10 Nisan 2027 olarak belirlenmiştir. Tanıtım metinlerinde opera, “bir ulusun kendini icat etmesi ve bir insanın onun yüzü hâline gelmesi” sürecini, “insan ile anıt arasındaki mit” üzerinden sorgulayan bir müzik tiyatrosu olarak tanımlanmaktadır (Mondtag, 2026; Staatsoper Stuttgart, 2026b).
Bu çalışma, operanın resmî sanatsal ve tarihsel gerekçelerini, bestecinin müzikal yaklaşımını ve Almanya’daki farklı toplum kesimlerinden gelen eleştirileri bir arada ele alarak, eserin yarattığı tartışmayı çok boyutlu biçimde ortaya koymayı amaçlamaktadır.
2. OPERANIN RESMÎ ÇERÇEVESİ VE TARİHSEL GEREKÇELER
Stuttgart Devlet Operası’nın resmî tanıtım metinlerinde opera şu sorular etrafında konumlandırılmaktadır:
“Bir ulusu icat etmenin bedeli nedir? İlerleme ne demektir? Reformların bedelini kim öder? Birlik rüyasında ne kadar şiddet vardır?” (Staatsoper Stuttgart, 2026b).8
Libretto, kronolojik bir biyografi değil; belgesel izler ile kurmaca arasında gezinen, çok dilli (Almanca, Türkçe, Ermenice, Kürtçe, Fransızca, Yunanca, İngilizce) bir anlatı olarak tasarlanmıştır. Amaç, “tarihi resmetmek değil, bugünün bakış açısıyla sorgulamak”tır (Mondtag, 2026).
Intendant Victor Schoner, SWR Kultur’e verdiği röportajda eserin gerekçesini şu şekilde açıklamıştır: Atatürk gibi iktidar figürleri “farklı taraflardan aydınlatılabilir”; “hükmeden Atatürk sadece iyi şeyler yapmamış, birçok vahşete de karışmıştır”. Schoner, Julius Caesar, Nixon ve Nero gibi “çelişkili figürlerin” de opera konusu olduğunu hatırlatarak, sanatın bu karmaşıklığı ele alma hakkını savunmuştur (Schoner, 2026, aktaran SWR, 2026). Ayrıca Kürt ve Ermeni perspektiflerinin eserde yer alacağını ve ilgili sivil toplum örgütleriyle diyalog içinde olunduğunu belirtmiştir.
3. BESTECİ BASSEM AKİKİ’NİN MÜZİKAL VE SANATSAL YAKLAŞIMI
Lübnan asıllı, Polonya vatandaşı besteci ve şef Bassem Akiki, hem besteci hem de müzikal yönetmen olarak eserin merkezindedir. Akiki’nin yaklaşımı, “farklı müzik kültürlerinin çok katmanlı bir mekânı” yaratmaya dayanmaktadır (Mondtag, 2026). Partisyon, Avrupa sanat müziği ile geleneksel Türk müziğini yan yana getirmekte ve kaynaştırmaktadır (Staatsoper Stuttgart, 2026c).
Akiki, “Why Atatürk?” başlıklı kişisel metninde, Lübnan’daki savaş, yıkım ve çözülmemiş travma deneyiminin kendisini tarihi “uzak ve soyut” bir şey olarak görmeye engel olduğunu belirtir. Amacı, kesin cevaplar veya ahlaki yargılar vermek değil; “insanî çelişkiler, tarihî karmaşıklık ve idealler–modernleşme–güç–şiddet arasındaki gerilimi” görünür kılmaktır (Akiki, 2026). Eserin propaganda, kahraman yaratma veya düşman üretme amacı taşımadığını, diyalog ve düşünme alanı açmayı hedeflediğini vurgular.
Akiki’nin akademik profili de bu yaklaşımı destekler: Doğu ve Batı müziğinin karşılıklı etkileşimi üzerine çalışan bir isimdir (Staatsoper Stuttgart, 2026d).
4. ELEŞTİRİLER: İKİ ZIT KUTUP
4.1. Türk / Kemalist Çevrelerin Eleştirileri
Stuttgart ve Çevresi Atatürkçü Düşünce Derneği öncülüğünde 34 dernek ve kurum, opera yönetimine ortak bir açık mektup göndermiştir (Aydınlık, 2026). Başlıca eleştiriler şunlardır:
– Tanıtım metinlerinde “şiddet”, “otoriterlik”, “tarihî suçlar”, “milliyetçi ideoloji” gibi kavramların Atatürk anlatısının merkezine yerleştirilmesi.
– Atatürk’ün “ikon” yerine “otoriter güç arayışı arasında sıkışmış bir adam” olarak sunulması.
– Özel hayatın bilinçli biçimde kurgusallaştırılacağının belirtilmesi.
– Çok dilli anlatının tarihî gerçekliği çarpıtma riski taşıdığı.
– Vergi mükellefi olarak finanse edilen bir kurumun, Türk toplumunun ortak tarih bilincini zedeleyebilecek bir yaklaşım benimsemesi.
– Mektupta sanat özgürlüğüne ilkesel karşı çıkılmadığı, ancak tek taraflı ve ideolojik bir çerçeve çizildiği vurgulanmıştır (Aydınlık, 2026).
4.2. Kürt ve Ermeni Aktivistlerin Eleştirileri
Kürt aktivistler (özellikle Deutsch – Kurdisches Forum çevresi), operanın Atatürk’ü “kahramanlaştırma” (Heroisierung) riski taşıdığını, Kürtlere yönelik baskı ve askerî operasyonların yetersiz ele alınabileceğini savunmuştur (SWR, 2026). Ermeni temsilcileri ise eserin “Ermeni Soykırımı”nı net biçimde adlandırmadığını ve tarihî hassasiyetin eksik olduğunu eleştirmiştir (Stuttgarter Zeitung, 2026).
Her iki taraf da eserin henüz sahnelenmemiş olmasını eleştirilerinin merkezine koymuştur.
5. TARTIŞMA: SANAT ÖZGÜRLÜĞÜ İLE KOLEKTİF BELLEK GERİLİMİ
Operanın yarattığı tartışma, Avrupa’da sanat kurumlarının tarihî figürleri ele alma biçimi ile diaspora toplumlarının kolektif bellek hassasiyetleri arasındaki gerilimi görünür kılmaktadır. Alman sanat geleneğinde (özellikle II. Dünya Savaşı sonrası Vergangenheitsbewältigung anlayışı) karmaşık ve “çelişkili” tarihî şahsiyetlerin eleştirel biçimde sahneye taşınması yaygındır. Buna karşılık, Atatürk’ün Türk toplumunun büyük çoğunluğu için kurucu ve dönüştürücü bir simge olması, eserin “miti sorgulama” iddiasını hassas bir alana taşımaktadır.
Eserin henüz sahnelenmemiş olması, tartışmanın büyük ölçüde tanıtım metinleri ve niyet beyanları üzerinden yürütülmesine yol açmıştır. Bu durum, sanat eserinin kendisinden önce “çerçevesinin” siyasi bir nesne hâline gelmesine örnek teşkil etmektedir.
6. SONUÇ
Atatürk – Die Legende von Mustafa Kemal operası, hem sanatsal bir proje hem de tarihsel bellek politikalarının bir yansıması olarak değerlendirilebilir. Resmî çerçeve, eseri “çoklu anlatı” ve “sorgulama” üzerinden konumlandırırken; Türk, Kürt ve Ermeni toplumlarından gelen eleştiriler, aynı metnin nasıl farklı hafızalar tarafından farklı biçimlerde okunduğunu göstermektedir.
Eser 2027’de sahneye çıktığında, niyet beyanları ile sahne üzerindeki gerçekleşme arasındaki mesafe daha net biçimde değerlendirilebilecektir. Bu çalışma, mevcut kamuya açık kaynaklar üzerinden tartışmanın ana hatlarını ortaya koymayı amaçlamış; nihaî sanatsal ürün hakkında kesin yargılarda bulunmamıştır.
Fahrettin ÖNDER
E. Öğ. Alb. / İngiliz Dili ve Ed. Öğ. Üyesi
EDA Üyesi
KAYNAKÇA
Akiki, B. (2026, 13 Mayıs). Why Atatürk? Staatsoper Stuttgart. https://www.staatsoper-stuttgart.de/magazin/why-atatuerk/
Aydınlık. (2026, 25 Mayıs). Atatürk’ü ve tarihi çarpıtmayın! 34 dernekten Stuttgart Operası’na uyarı. https://www.aydinlik.com.tr/haber/ataturku-ve-tarihi-carpitmayin-34-dernekten-stuttgart-operasina-uyari-578066
Mondtag, E. (2026). Atatürk. https://mondtag.com/en/shows/atatuerk
Schoner, V. (2026). [Intendant açıklaması]. Aktaran: SWR. (2026, 5 Haziran). Geplante Oper über Atatürk sorgt für Kontroverse. https://www.swr.de/kultur/buehne/geplante-oper-ueber-atatuerk-sorgt-fuer-kontroverse-100.html
Staatsoper Stuttgart. (2026a). Atatürk [Resmî tanıtım]. https://www.staatsoper-stuttgart.de/en/schedule/a-z/atatuerk/
Staatsoper Stuttgart. (2026b). Atatürk – Die Legende von Mustafa Kemal [Program metni]. https://www.staatstheater-stuttgart.de/
Staatsoper Stuttgart. (2026c). Die Lange Nacht der fernen Klangwelten. https://www.staatsoper-stuttgart.de/en/schedule/a-z/die-lange-nacht-der-fernen-klangwelten/
Staatsoper Stuttgart. (2026d). Bassem Akiki [Sanatçı profili]. https://www.staatsoper-stuttgart.de/haus/menschen/bassem-akiki/
Stuttgarter Zeitung. (2026, 29 Mayıs). Atatürk-Oper in Stuttgart: Armenier kritisieren fehlende historische Sensibilität. https://www.stuttgarter-zeitung.de/lokales/stuttgart/atatuerk-oper-in-stuttgart-armenier-kritisieren-fehlende-historische-sensibilitaet-79231637.html
SWR. (2026, 5 Haziran). Geplante Oper über Atatürk sorgt für Kontroverse: „Selbst Nero bekam eine Oper“. https://www.swr.de/kultur/buehne/geplante-oper-ueber-atatuerk-sorgt-fuer-kontroverse-100.html
