DÜNYA KADIN HAKLARI GÜNÜ
5 Aralık Dünya Kadın Hakları Günü’nü Doğru Anlayalım!
Aslında küçük bir düzeltme yapayım: 5 Aralık resmi olarak “Dünya Kadın Hakları Günü” değildir.
Türkiye’de uzun yıllar boyunca 5 Aralık, 1934’te Türk kadınlarına seçme ve seçilme hakkının tanınmasının yıldönümü olarak “Kadın Hakları Günü” şeklinde kutlana gelmiştir. Ancak bu tarih ne Birleşmiş Milletler ne de başka bir uluslararası kuruluş tarafından “Dünya Kadın Hakları Günü” olarak kabul edilmiştir.
- Uluslararası Dünya Kadınlar Günü: 8 Mart
- Dünya Kız Çocukları Günü: 11 Ekim
- Kadına Yönelik Şiddete Karşı Uluslararası Mücadele Günü: 25 Kasım
Dolayısıyla 5 Aralık, Türkiye’ye özgü çok önemli ve gurur duyulacak bir tarih olsa da “Dünya” ölçeğinde değil, ulusal bir anlam taşır.
5 Aralık 1934’te Türkiye’de Neler Oldu?
5 Aralık 1934’te TBMM’de kabul edilen Anayasa değişikliği ile Türk kadınlarına:
- Belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı (1930’dan beri vardı)
- Köy ihtiyar heyetleri ve muhtarlıklara seçilme hakkı (1933’ten beri vardı)
- Milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanındı.
Bu değişiklik sayesinde Türkiye, Fransa (1944), İtalya (1945), Belçika (1948), İsviçre (1971!) gibi birçok Avrupa ülkesinden çok önce kadınlara tam siyasi hakları vermiş oldu.
İlk kadın milletvekilleri 1935 seçimlerinde meclise girdi. Aralarında şu isimler çok ünlüdür:
Sabiha Gökçül (Çankırı)
Mebrure Gönenç (Konya)
Bahriye Üçok (sonradan akademisyen ve ilahiyatçı)
Satı Kadın (Türkiye’nin ilk kadın muhtarı, 1933’te seçilmişti; ama, milletvekili olmadı)
Mustafa Kemal Atatürk, kadın hakları konusunda çok net ve ileri görüşlü ifadeler kullanmıştır:
“Ey kahraman Türk kadını! Sen yerde sürünmeye değil, omuzlar üzerinde göklere yükselmeye layıksın.”
“Bir toplum, cinslerden yalnız birinin yüzyılımızın gerektirdiklerini elde etmesiyle yetinirse, o toplum yarı yarıya zayıf kalır.”
“Kadınlarımız için asıl mücadele alanı, asıl zafer kazanılması gereken alan, öncelikle bilim ve kültür, sonra siyaset ve ekonomidir.”
“Dünyada hiçbir milletin kadını, ‘Ben Anadolu kadınından daha fazla çalıştım, milletimi kurtuluşa ve zafere götürmede Anadolu kadını kadar emek verdim’ diyemez.”
1935’te kadın milletvekillerinin seçilmesinden sonra söylediği söz:
“Bu karar, Türk kadınının artık yürümekten, koşmaktan, uçmaktan başka bir şeyi kalmadığını gösteriyor.”
Günümüz Türkiye’sinde Kadın Hakları (2025 itibarıyla)
1934’teki bu büyük devrimden 91 yıl geçmiş olmasına rağmen, ne yazık ki uygulamada çok ciddi sorunlar devam ediyor:
Siyaset alanında
1935’te %4,5 olan kadın milletvekili oranı 2023’te %20,2’ye çıktı (121 kadın MV)
Hâlâ OECD ortalamasının çok altında, kabinede sadece 1 kadın bakan (2025 itibarıyla)
Eğitim alanında
Kız çocuklarında okullaşma oranı %98’in üzerinde (ilk ve ortaöğretimde)
Üniversite yönetimlerinde kadın rektör oranı %8, profesörlerin sadece %33’ü kadın
Çalışma Hayatında
Kadın istihdam oranı 2024’te %35 civarında (AB ortalaması %65)
Kayıt dışı çalışan kadınların çoğu tarım işçisi, ücret eşitsizliği devam ediyor
Şiddet üzerine
6284 sayılı kanun ve İstanbul Sözleşmesi’nden çekilmeden önce bazı kazanımlar
2021’de İstanbul Sözleşmesi’nden çekilme, 2024’te 300’ün üzerinde kadın cinayeti (resmi olmayan rakamlar daha yüksek)
Medenî Haklar
2001-2002 medeni kanun ve ceza kanunu reformlarıyla büyük ilerleme
Erken yaşta evlilikler kırsalda hâlâ ciddi sorun, nafaka tartışmaları sürüyor.
Günümüzde Söylenen Bazı Dikkat Çekici Sözler ve Tartışmalar (2024-2025)
Cumhurbaşkanı Erdoğan (5 Aralık 2024 konuşmasından):
“Kadınların siyasete katılımı arttıkça demokrasi güçlenir. 1934’te verilen hakları bugün daha ileri taşımak zorundayız.”
Kadın dernekleri ortak açıklaması (Mor Çatı, Kadın Cinayetlerini Durduracağız Platformu vb.):
“1934’te kazanılan haklar kağıt üzerinde kaldı. 2025’e girerken hâlâ ‘Kadın cinayetleri politiktir’ demek zorunda kalıyorsak, o haklar tam anlamıyla kullanılmıyor demektir.”
CHP Genel Başkanı Özgür Özel (2024):
“Atatürk’ün 91 yıl önce verdiği hakkı, bugün bazıları ‘aile yapısını bozuyor’ diye geri almaya çalışıyor. İstanbul Sözleşmesi’nden çekilmek bunun en büyük kanıtıdır.”
Sonuç olarak;
5 Aralık, Türkiye için gerçekten gurur duyulacak bir tarihtir. Dünyanın birçok ülkesinden önce kadınlara seçme-seçilme hakkı vermiş bir ülkenin vatandaşları olarak bu mirasın hakkını vermek zorundayız. Ancak 1934’ün devrimci ruhunu 2025 Türkiye’sinde yaşatmak için hâlâ çok yolumuz var.
Kadınların sadece 5 Aralık’ta değil, her gün eşit, özgür ve şiddetsiz yaşayabildiği bir Türkiye dileğiyle…
05 Aralık 2025
M. Hüseyin OĞUZ
