GÖKTEPE KALESİ KATLİAMI
Göktepe Kalesi Katliamı (Geok Tepe / Gökdepe Muharebesi),
- yüzyılın sonlarında Çarlık Rusyası’nın Orta Asya’yı işgal sürecinin en kanlı ve tartışmalı olaylarından biridir. Türkmen halkının (özellikle Ahal-Teke boyunun) tarihî hafızasında büyük bir travma olarak yer alır.
Yüzyılın ikinci yarısında Rusya, Orta Asya’da hızlı bir yayılma politikası izliyordu. Hive ve Buhara Hanlıklarını ele geçirdikten sonra sıra Türkmen topraklarına gelmişti.
1879’da General Lomakin komutasındaki ilk Rus saldırısı Göktepe Kalesi önünde büyük bir yenilgiyle sonuçlanmıştı (Rusların Orta Asya’daki en ağır yenilgilerinden biri). Bu yenilgi Rus ordusunu çok öfkelendirmişti.
İntikam amacıyla 1880 sonbaharında General Mikhail Dmitrievich Skobelev komutasında çok daha büyük ve modern donanımlı bir ordu bölgeye gönderildi.
Göktepe Kalesi (Dengil-Tepe olarak da bilinir), çamurdan yapılmış devasa bir kale idi. Yaklaşık 40.000 kişi (savaşçı + sivil halk, kadın, çocuk, yaşlı) kaleye sığınmıştı.
Kale yaklaşık 1450 × 670 metre boyutlarındaydı ve oldukça kalabalık bir nüfusu barındırıyordu. Kuşatma Aralık 1880 başında başladı ve 23 gün sürdü. Rus ordusu, yaklaşık 6.000–7.200 asker, topçu, roketatarlar ve dönemin yeni silahlarıyla donatılmıştı.
Kale Nasıl Düştü? (12 Ocak 1881)
Ruslar doğrudan hücum yerine mühendislik taktiği uyguladı:
Kale duvarının altına tünel kazdılar.
Yaklaşık 1.160 kg patlayıcı yerleştirdiler.
12 Ocak 1881 sabahı büyük bir patlama oldu → Yaklaşık 50 metre duvar havaya uçtu, yüzlerce savunmacı anında öldü.
Patlamanın ardından Rus askerleri kaleye girdi. İçeride şiddetli sokak çatışmaları yaşandı.
Kalenin düşmesiyle birlikte asıl korkunç kısım başladı:
Kale içinde kalan binlerce kişi kılıçtan geçirildi.
Çoğu Türkmen (asker ve sivil) çöle doğru kaçmaya çalıştı.
Rus süvarileri (özellikle Kazak birlikleri) kaçanları kovaladı ve vahşice katletti.
Kadın, çocuk, yaşlı ayrımı yapılmaksızın katliam devam etti.
Ölüm sayıları konusunda kaynaklar arasında fark vardır:
- General Skobelev’in resmi raporuna göre
~6.500 kale içi ~8.000 kaçarken ölen
~14.500 toplam
- Türkmen kaynakları & Ruhname’ye göre,
~40.000 (1879+1881 toplam)
- Batılı gözlemciler & bazı tarihçilere göre,
~6.500–8.000 kale içi
~8.000–10.000 kaçarken ölen
~15.000–20.000 toplam
- Günümüz Türkmen resmi anlayışına göre,
40.000’e yakın…
Rus kayıpları ise oldukça düşüktü. Yaklaşık 398 ölü, 669 yaralı (tüm harekât boyunca hastalıklar dahil daha fazla kayıp olsa da savaş alanında düşük).
Göktepe’nin düşmesiyle Türkmen direnişi büyük ölçüde kırıldı.
1881 Mayıs’ında Transkaspia bölgesi resmen Rus İmparatorluğu’na katıldı.
General Skobelev daha sonra katliam nedeniyle komutanlıktan alındı.
Ünlü sözü: “Asya’da barışın süresi, düşmana verdiğiniz katliamın şiddetiyle doğru orantılıdır. Ne kadar sert vurursanız o kadar uzun süre sessiz kalırlar.”
Günümüzde Türkmenistan’da 12 Ocak “Hatıra Günü” (Göktepe Şehitlerini Anma Günü) olarak kabul edilir. Göktepe’de muhteşem bir cami (Saparmurat Hajji Camii) ve müze yapılmıştır. Her yıl törenler düzenlenir, bayraklar yarıya indirilir ve tiyatro oyunlarıyla olay hatırlatılır.
Bu olay, Türkmen halkı için sadece bir askeri yenilgi değil, aynı zamanda büyük bir kültürel ve demografik yıkım olarak görülür. Özellikle çok sayıda âlim, din adamı ve sanatçı da hayatını kaybettiği için Türkmen kültür tarihinde derin bir yara bırakmıştır.
Allah, tüm şehitlere rahmet eylesin. Unutulmasın.
13 Ocak 2026
M. Hüseyin OĞUZ
