HOCALI KATLİAMI
Hocalı Katliamı (veya Khojaly Katliamı), Dağlık Karabağ Savaşı sırasında yaşanan en trajik ve en çok tartışılan olaylardan biridir. 25 Şubat 1992 gecesi başlayıp 26 Şubat 1992 sabahına uzanan süreçte gerçekleşmiştir.
1988’den itibaren Dağlık Karabağ bölgesinde Ermenistan’ın bölgenin Ermenistan’a bağlanması talepleri ve Azerbaycan ile çatışmalar artmıştı.
Sovyetler Birliği’nin dağılma sürecinde (1991 sonu) Hocalı kasabası Ermeni güçleri tarafından aylarca ablukaya alındı.
Kasaba stratejik öneme sahipti: Bölgenin tek havaalanına sahipti ve Hankendi (Stepanakert) ile Ağdam arasındaki yol üzerinde bulunuyordu.
Abluka nedeniyle elektrik, gaz ve yol ulaşımı kesilmişti; nüfusun büyük kısmı zaten kasabayı terk etmişti. Katliam gecesi kasabada yaklaşık 2.000-3.000 sivil kalmıştı.
25 Şubat akşamından itibaren yoğun topçu ateşi başladı.
Gece yarısından sonra Ermeni silahlı birlikleri (Dağlık Karabağ Ermeni güçleri) ve dönemin kaynaklarında sıkça adı geçen 366. Motorize Piyade Alayı (Sovyet/Rus askerleri) kasabaya girdi.
Kasaba savunması çok zayıftı (yaklaşık 150-160 hafif silahlı yerel milis).
Sivillerin büyük kısmı tek çıkış yolu olan Ağdam yönüne kaçmaya çalıştı.
Kaçan siviller ormanlık alanda ve açık arazide pusuya düşürüldü; makineli tüfek, keskin nişancı ateşi ve bazı kaynaklara göre yakın mesafeden infazlar yapıldı.
Soğuk hava (-5 ila -10 °C civarı) nedeniyle donarak ölenler de oldu.
Kurban Sayıları (Farklı Kaynaklara Göre):
Kaynaklar arasında rakam farkı vardır; bu fark hem metodoloji hem de siyasi nedenlerden kaynaklanır.
- Azerbaycan resmî rakamları
613 106 kadın, 63 çocuk, 70 yaşlı
En yaygın kabul edilen resmi sayı; - Azerbaycan Parlamentosu ve hükümeti İnsan Hakları İzleme Örgütü (HRW) 1992-1994 raporları
En az 161, muhtemelen 200+, bazı tahminlerde 500-1000 arası
Doğrudan gözlem ve mülakatlara dayalı
En tarafsız uluslararası kaynaklardan biri; “en büyük sivil katliam” olarak nitelendiriyor - Bazı Ermeni kaynakları / bağımsız gözlemciler
200-485 arası
Çoğunlukla kaçış sırasında çatışmada öldürüldüğü iddia ediliyor - Gayriresmî / bazı Azeri kaynaklar
800-1300
— - Daha yüksek tahminler
Diğer sonuçlar (Azerbaycan resmi verilerine göre):
487 ağır yaralı (76’sı çocuk)
1.275 esir alındı
150 kişi hâlen kayıp
25 çocuk hem anne hem babasını kaybetti
130 çocuk tek ebeveynsiz kaldı
8 aile tamamen yok edildi
İşkence ve Vahşet İddiaları
Tanık ifadeleri ve fotoğraflarda:
Kafa derisi yüzme
Göz çıkarma
Kol-bacak kesme (testereyle)
Hamile kadınların karın deşilmesi
Diri diri yakma
tecavüz ve toplu infazlar
Bu tür vahşetlerin bir kısmı fotoğraflarla ve tanık ifadeleriyle belgelenmiştir; ancak bazı iddialar tartışmalıdır.
Human Rights Watch, olayı “Dağlık Karabağ’daki en büyük sivil katliamı” olarak tanımladı ve Ermeni güçlerini doğrudan sorumlu tuttu.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (2010 kararı) olayları “savaş suçu veya insanlığa karşı suç teşkil edebilecek ağırlıkta eylemler” olarak niteledi.
Azerbaycan, Türkiye, Pakistan, Kolombiya, Meksika, Guatemala, Peru, Honduras, Sudan, Cibuti ve İslam İşbirliği Teşkilatı tarafından soykırım olarak tanındı / kınandı.
Ancak BM Güvenlik Konseyi kararlarında (822, 853 vb.) doğrudan “katliam” ifadesi kullanılmadı; daha çok işgal ve sivillere zarar vurgusu yapıldı.
Katliam, Azerbaycan nüfusunun bölgeden kitlesel kaçışını hızlandırdı. Yaklaşık 1 milyon Azerbaycanlı mülteci/göçmen konumuna düştü.
2020 İkinci Karabağ Savaşı sonrası Hocalı kasabası 2023-2024 itibarıyla Azerbaycan kontrolüne geçti ve yeniden inşa süreci başladı.
Hocalı, modern tarihin en acımasız sivil katliamlarından biri olarak hafızalarda yer etti. Acısı hâlâ taze ve birçok Azerbaycanlı için derin bir yara olmaya devam ediyor.
Allah’tan rahmet diliyorum, mekânları cennet olsun.
26 Şubat 2026
M. Hüseyin OĞUZ
