MÜTEKABİLİYET
Mütekabiliyet (karşılıklılık, aynısıyla karşılık verme), Uluslararası ilişkilerde devlet olmanın ölçüsüdür. Buna mukâbele-i bilmisl (misliyle karşılık verme) de denir. Devletler arasındaki ilişkilerde protokol kurallarının uygulanmasında son derece titizlikle üzerinde durulur. Bir görüşmede heyetlerin oturdukları koltuklar bile birbirine göre olmalıdır. Bir toplantı masası üzerine konmuş bir demet çiçeğin tür, sayı ve rengi bile bir anlam taşır. Protokol müdürlüklerinin işi bu konuda karşılıklı eşitliği sağlanmaktır.
Mütekabiliyet konusunda on dokuzuncu yüzyıldan hoş bir örnek: O dönemde gezinti kayıkları en çok (beş çift) on kürekli olabiliyor, sadece padişahın bindiği saltanat kayığında (yedi çift) on dört kürek kullanılabiliyor. İstanbul’daki Fransa büyük elçisi padişahın saltanat kayığının on dört kürekli bir benzerini yaptırmış, sık sık Boğaz’da gezintiye çıkıyor; kayığı gören ahali, içinde padişah var sanarak saygı ve sevgi gösterisinde bulunuyormuş. Devlet, Fransa’ya gırtlağına kadar borçlu, küstürmek korkusuyla kimse elçiye söz söyleyemiyor. Dışişlerinin nazikâne imalarının hiç yararı olmamış, elçi bildiğinden şaşmıyormuş. O sırada Ahmet Vefik Paşa, Paris’te Fransa büyük elçimizdir. Söz arasında Ahmet Vefik Paşa deli doluluğuyla, pervasızlığıyla anılır. Durumu öğrenen Paşa, hemen Fransa İmparatoru III.Napoleon’un saltanat arabasının bir eşini yaptırıp Paris caddelerinde dolaşmaya başlar. Ve her şey düzelir.
Elçiler bulundukları ülkelerin iç işlerine karışamazlar. Sadece elçiler değil; hiçbir devlet, başka bir devletin iç işlerine karışamaz. Elçiliklerin istihbarat çalışmaları, gizli faaliyetleri olsa da bunları açığa vuramaz, hadlerini aşan açıklamalar yapamazlar. Bunun diplomatik nezakete sığmaması bir yana elçinin devleti ve hükümetinin dostane değil, hasmane bir tutum içinde olduğunun işaretidir.
ABD’deki büyük elçimizin “ABD, federal yasaları kaldırarak eyaletlere tam bir özgürlük tanımalı, Meksika sınırını açmalıdır. ABD’nin geleceği bundadır.” diye bir açıklama yapsa neler olur dersiniz? Benzer bir şeyi İngiltere’deki büyük elçimiz yapsa, acaba kaç saat sürer “persona non grata” ilan edilmesi?
07.07.2025
Ahmet Salih Erdoğan ERÜZ
E. Öğ. Alb. / Edebiyatçı / Stratejist
