VEFATININ 10. YIL DÖNÜMÜNDE SÜLEYMAN DEMİREL
Süleyman Demirel, Türkiye’nin önemli siyasi figürlerinden biri olup, 20. yüzyılın ikinci yarısında Türk siyasetine damga vuran bir devlet adamıdır.
Süleyman Demirel, 1 Kasım 1924 tarihinde Isparta’nın Atabey ilçesine bağlı İslamköy’de doğdu. Babası Hacı Yahya Demirel, annesi Hacı Ümmühan Demirel’dir. İlk ve orta öğrenimini Isparta’da tamamladıktan sonra İstanbul Teknik Üniversitesi (İTÜ) İnşaat Mühendisliği Bölümü’nden 1949 yılında mezun oldu.
Mezuniyetinin ardından Elektrik İşleri Etüd İdaresi’nde mühendis olarak çalışmaya başladı. 1950’lerde ABD’ye giderek barajlar ve sulama sistemleri üzerine eğitim aldı. Türkiye’ye döndükten sonra Devlet Su İşleri’nde (DSİ) çeşitli görevler üstlendi ve 1955-1960 yılları arasında DSİ Genel Müdürlüğü yaptı. Bu dönemde, Türkiye’nin birçok önemli baraj ve sulama projesinin başında bulundu, bu yüzden kendisine “Barajlar Kralı” lakabı takıldı.1962-1964 yılları arasında serbest mühendislik yaptı ve aynı dönemde ODTÜ’de öğretim görevlisi olarak ders verdi.
Süleyman Demirel, 1960’ların başında siyasete adım attı ve Adalet Partisi (AP) ile uzun bir siyasi kariyere çıktı.1964 yılında Adalet Partisi’nin genel başkanı seçildi. AP, Demokrat Parti’nin (DP) mirasını devralan bir merkez sağ partiydi. Demirel, karizmatik liderliği, halkla güçlü iletişimi ve köylü kökenine vurgu yaparak geniş bir taban kazandı. “Çoban Sülü” lâkabı, halkın ona olan yakınlığını yansıtır.
***
Başbakanlık Dönemleri
Süleyman Demirel, 1965-1971, 1975-1977, 1977-1978, 1979-1980 ve 1991-1993 yılları arasında toplam yedi kez Türkiye Cumhuriyeti Başbakanı oldu. Bu, Türk siyasi tarihinde bir rekordur.
1965-1971: İlk başbakanlık döneminde Türkiye’nin sanayileşmesi, altyapı yatırımları (barajlar, yollar, elektrik santralleri) ve ekonomik büyüme ön plandaydı. Ancak bu dönem, 1968 öğrenci hareketleri ve artan siyasi kutuplaşmayla da gölgelendi.
12 Mart 1971 Muhtırası: Askerî muhtıra sonrası hükümeti istifa etti, ancak Demirel siyasi hayatını sürdürdü.
1970’lerde Milliyetçi Cephe hükümetlerini kurarak sağ koalisyonlarla ülkeyi yönetti. Bu dönem, sağ-sol çatışmalarının yoğunlaştığı ve ekonomik sorunların arttığı bir süreçti.
12 Eylül 1980 Askeri darbe sonrası Demirel’in AP’si kapatıldı ve kendisi siyasi yasaklılar listesine alındı. 1980-1987 arasında aktif siyasete ara verdi, ancak perde arkasında etkili olmaya devam etti.
Dokuzuncu Cumhurbaşkanı (1993-2000): 1987’de siyasi yasakların kalkmasıyla Doğru Yol Partisi’ni (DYP) kurdu ve genel başkanı oldu.1991 seçimlerinde DYP lideri olarak tekrar başbakan seçildi.1993 yılında Turgut Özal’ın vefatından sonra Cumhurbaşkanı seçildi. 16 Mayıs 1993’ten 16 Mayıs 2000’e kadar bu görevini sürdürdü. Cumhurbaşkanlığı döneminde, ekonomik krizler (1994 krizi), 28 Şubat 1997 postmodern darbesi ve koalisyon hükümetlerinin istikrarsızlığı gibi önemli olaylar yaşandı. Demirel, tarafsız bir cumhurbaşkanı olarak hareket etmeye çalışsa da, bazı kararları tartışma yarattı.
Süleyman Demirel, pragmatik bir lider olarak bilinirdi. Siyasi manevraları ve uzlaşmacı tavrıyla farklı kesimlerle çalışabiliyordu. Köylü kökenli olmasının avantajını kullanarak halkla güçlü bir bağ kurdu. “Şapkasını alıp gitmez.” sözü, siyasi direncini ifade eden bir deyim haline geldi. Süleyman Demirel, demokrasiye olan bağlılığıyla tanınır. Darbe dönemlerinde bile demokrasinin geri döneceğine olan inancını vurguladı. Ünlü sözlerinden biri: “Demokrasilerde çare tükenmez.”
Sanayi ve altyapı projelerine önem verdi, ancak ekonomik krizler ve enflasyon sorunları dönemlerinde eleştirildi.
Süleyman Demirel, 1948 yılında Nazmiye Şener ile evlendi. Çiftin çocukları olmadı. Nazmiye Demirel, 2013 yılında vefat etti.Demirel, İslamköy’deki mütevazı kökenlerini sık sık vurgulardı ve bu, siyasi imajının önemli bir parçasıydı.
Süleyman Demirel, 17 Haziran 2015 tarihinde Ankara’da tedavi gördüğü hastanede 90 yaşında vefat etti. Cenazesi, Isparta’da düzenlenen devlet töreniyle İslamköy’deki Çalcatepe’de defnedildi.
Süleyman Demirel, Türkiye’nin modernleşmesine katkıda bulunan bir lider olarak görülür. Barajlar, köprüler ve sanayi yatırımları onun döneminin önemli miraslarıdır.
Süleyman Demirel, özellikle başbakanlık ve cumhurbaşkanlığı dönemlerinde Türkiye’nin altyapı, sanayi ve kalkınma projelerine büyük katkı sağlamış bir liderdir. “Barajlar Kralı” lakabını almasına neden olan su ve enerji projelerinin yanı sıra, ulaşım, sanayi ve eğitim alanlarında da birçok projeye öncülük etmiştir.
***
Süleyman Demirel’in döneminde hayata geçirilen veya desteklenen başlıca projeler:
Su ve Enerji Projeleri
Süleyman Demirel’in mühendislik geçmişi ve Devlet Su İşleri (DSİ) Genel Müdürlüğü yaptığı dönem, su kaynaklarının yönetimi ve enerji üretimine odaklanan projelerin temelini oluşturdu. Başbakanlık dönemlerinde bu projeler hız kazandı.
* Keban Barajı ve Hidroelektrik Santrali (Elazığ, 1965-1974): Türkiye’nin en büyük barajlarından biri olan Keban Barajı, Demirel’in DSİ Genel Müdürü olduğu dönemde planlama aşamasına geldi ve başbakanlığı sırasında tamamlandı.Elektrik üretiminde dönüm noktası oldu ve bölgenin ekonomik kalkınmasına katkı sağladı.
* Atatürk Barajı ve Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP): GAP, Fırat ve Dicle nehirleri üzerinde bir dizi baraj, sulama sistemi ve enerji santrali içeren dev bir projedir. Atatürk Barajı, bu projenin en önemli unsurlarından biridir.Demirel, GAP’ın planlanması ve uygulanmasında önemli bir rol oynadı. Proje, tarım, enerji ve bölgesel kalkınma açısından Türkiye’nin en büyük yatırımlarından biri oldu.Atatürk Barajı’nın temeli 1983’te atıldı, ancak Demirel’in 1990’lardaki başbakanlığı sırasında tamamlandı (1992).
* Hirfanlı, Seyhan ve Çubuk Barajları: Demirel’in DSİ döneminde planlanan ve başbakanlığı sırasında geliştirilen bu barajlar, hem sulama hem de enerji üretiminde kritik rol oynadı. Seyhan Barajı, Adana’nın tarım potansiyelini artırdı.
* Karakaya Barajı (Diyarbakır, 1976-1987): Fırat Nehri üzerinde inşa edilen bu baraj, enerji üretimine büyük katkı sağladı ve GAP’ın bir parçası olarak Demirel’in desteklediği projeler arasında yer aldı.
1. Ulaşım ve Altyapı Projeleri Süleyman Demirel, Türkiye’nin ulaşım altyapısını modernize etmek için birçok projeye öncülük etti.
* Boğaziçi Köprüsü (Birinci Köprü) (İstanbul, 1970-1973): İstanbul’un Asya ve Avrupa yakalarını ilk kez bağlayan Boğaziçi Köprüsü, Demirel’in başbakanlığı döneminde tamamlandı. Ulaşım ve ticaret açısından sembolik ve stratejik bir öneme sahip oldu.
* Karayolları ve Köy Yolları: Demirel, kırsal kesimlerin kalkınması için köy yollarının yapımına büyük önem verdi. 1960’lar ve 1970’lerde binlerce kilometre köy yolu inşa edildi, bu da tarım ürünlerinin pazarlara ulaşmasını kolaylaştırdı.Karayolu ağının genişletilmesi, şehirler arası ulaşımı da geliştirdi.
2. Sanayi ve Ekonomi Projeleri Süleyman Demirel’in dönemlerinde sanayileşme ve ekonomik kalkınma öncelikli hedeflerdi.
* Sanayi Yatırımları: 1960’lar ve 1970’lerde Türkiye’de birçok fabrika ve sanayi tesisi kuruldu. Demirel’in hükümetleri, özel sektörü teşvik eden politikalarla sanayi üretimini artırmayı hedefledi. Örnek: Ereğli Demir Çelik Fabrikası’nın genişletilmesi ve Aliağa Rafinerisi gibi projeler bu dönemde desteklendi.
* Kalkınma Plânları:
Süleyman Demirel, Devlet Planlama Teşkilatı (DPT) aracılığıyla beş yıllık kalkınma planlarını hayata geçirdi. Bu planlar, tarım, sanayi ve altyapı yatırımlarını koordine etti.Özellikle 1965-1971 döneminde ekonomik büyüme oranları yüksekti.
* Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeler (KOBİ):
Süleyman Demirel, esnaf ve küçük işletmeleri destekleyen politikalar geliştirdi. Halk Bankası aracılığıyla esnafa kredi sağlanması bu dönemde yaygınlaştı.
3. Eğitim ve Sosyal Projeler Süleyman Demirel, eğitim ve sosyal kalkınma projelerine de önem verdi.
* Köy Enstitüleri ve Eğitim Reformları: Her ne kadar Köy Enstitüleri 1950’lerde kapanmış olsa da, Demirel kırsal kesimde eğitimi yaygınlaştırmak için okullaşma oranlarını artırmaya çalıştı. Ortaöğretim ve yükseköğretim kurumlarının sayısı artırıldı. Süleyman Demirel Üniversitesi (Isparta):Isparta’da 1992 yılında kurulan üniversite, Demirel’in adını taşır ve bölgenin eğitim altyapısına katkı sağlar.
4. Elektrik ve Enerji Altyapısı Elektriğin Köylere Ulaştırılması: Demirel’in başbakanlık dönemlerinde, kırsal kesimlere elektrik götürülmesi için büyük çaba harcandı. 1970’lere gelindiğinde birçok köy elektrikle tanıştı.Bu, kırsal kalkınma ve yaşam standartlarının yükselmesi açısından önemliydi.
* Termik ve Hidroelektrik Santraller: Keban ve Karakaya gibi barajların yanı sıra, termik santrallerin kurulması da enerji üretimini artırdı.
5. Diğer Önemli Projeler
* Doğalgaz Anlaşmaları: Demirel’in 1990’lardaki başbakanlığı sırasında, Türkiye’nin Sovyetler Birliği (sonra Rusya) ile doğalgaz anlaşmaları yapması sağlandı. Bu, Türkiye’nin enerji çeşitliliğini artırdı.
* Konut Projeleri: Toplu Konut İdaresi (TOKİ) gibi kuruluşların temelleri, Demirel’in döneminde atılan konut politikalarına dayanır. Şehirlerdeki gecekondulaşmaya karşı toplu konut projeleri teşvik edildi.
Süleyman Demirel, “Halka hizmet, Hakka hizmettir.” anlayışıyla altyapı ve kalkınma projelerine odaklandı. Projeleri, genellikle kırsal kesimlerin ve Anadolu’nun kalkınmasını hedefledi. Bazı projeler, özellikle GAP gibi büyük ölçekli yatırımlar, çevresel etkileri ve yüksek maliyetleri nedeniyle eleştirildi. Ayrıca, ekonomik sorunlar ve enflasyon, projelerin etkisini gölgeledi. Demirel’in projeleri, Türkiye’nin modernleşmesinde ve altyapısının güçlenmesinde önemli bir rol oynadı. Barajlar, köprüler ve sanayi tesisleri, onun döneminde atılan adımların somut örnekleridir.
Siyasi kariyeri boyunca, özellikle 1970’lerdeki sağ-sol çatışmaları, ekonomik sorunlar ve 28 Şubat sürecindeki tutumu nedeniyle eleştirildi.
Bazı kesimler, pragmatizmini “oportünizm” olarak nitelendirdi.
Önemli Sözleri:
“Demokrasilerde çare tükenmez.”
“Dün dündür, bugün bugündür.”
“Bana sağcılar suç işliyor, dedirtemezsiniz.”
Isparta’da bulunan üniversite, onun adını taşır ve bölgenin eğitim hayatına katkıda bulunur. Isparta’da bulunan Süleyman Demirel Demokrasi ve Kalkınma Müzesi, onun hayatını ve siyasi kariyerini anlatan önemli bir merkezdir.
Rahmet, minnet, özlem ve saygıyla anıyoruz..
Tin’i kut bulsun.
Durağı uçmak olsun.
Yeri uluların yanı olsun.
17 Haziran 2025
M. Hüseyin OĞUZ
