VEFATININ 30.YIL DÖNÜMÜNDE İSA YUSUF ALPTEKİN
İsa Yusuf Alptekin (1901– Aralık 1995), Doğu Türkistan (Uygur Bölgesi) bağımsızlık mücadelesinin önde gelen liderlerinden birisidir, siyasetçi ve aktivisttir. Hayatının büyük kısmını Doğu Türkistan’ın Çin egemenliğinden kurtuluşu için diplomatik mücadelelere adamış bir isimdir.
1901 yılında Doğu Türkistan’ın Kaşgar vilayetine bağlı Yenihisar (Yengisar) ilçesinde doğdu. Babası Yusuf Bey, annesi Ayşe Hanım’dır. Ailesi yerel yönetici kökenliydi. İlk eğitimini medresede aldı, ardından Çin okullarında Çince öğrendi ve vergi memurluğu gibi görevlerde bulundu.
1926-1930 yılları arasında Sovyet Orta Asya’sında (Andican ve Taşkent) Çin konsolosluğunda tercüman olarak çalıştı. Bu dönemde Bolşevik rejiminin baskılarını yakından gözlemledi ve millî mücadele fikriyle tanıştı.
1930’larda Çin Cumhuriyeti (Kuomintang) hükümetinde görev aldı. Nanjing’de Doğu Türkistan’ı temsil eden dernekler kurdu ve millî bilinç çalışmalarında bulundu.
1933-1934’te kurulan kısa ömürlü Birinci Doğu Türkistan Cumhuriyeti’ne karşı çıktı; bunun İngiliz destekli olduğunu iddia etti. İkinci Dünya Savaşı sırasında Japonya’ya karşı Çin’i destekledi.
1944-1949 döneminde İli Ayaklanması sonrası kurulan koalisyon hükümetinde Mehmet Emin Buğra ve Mesut Sabri ile birlikte “Üç Efendi” (Üç Apandi) olarak anıldı. 1946’da karma hükümette yer aldı, genel sekreterlik yaptı. İkinci Doğu Türkistan Cumhuriyeti’ni (1944-1949, Gulca merkezli) Sovyet kuklası olarak gördü ve karşı çıktı.
1949’da Çin Komünist Partisi’nin Doğu Türkistan’ı işgali üzerine Mehmet Emin Buğra ile birlikte Himalaya Dağları üzerinden zorlu bir yolculukla Keşmir’e (Hindistan) kaçtı.
1954’te Türkiye’ye yerleşti ve Türk vatandaşı oldu. İstanbul’da Doğu Türkistan Göçmenler Cemiyeti’ni kurdu, “Doğu Türkistan’ın Sesi” dergisini çıkardı. Doğu Türkistan Vakfı gibi örgütler aracılığıyla davayı uluslararası arenada tanıttı.
Suudi Arabistan, Pakistan, Afganistan, Mısır, Türkiye gibi ülkelerin liderleriyle görüşmeler yaptı. ABD Başkanı Nixon’a mektuplar yazarak destek istedi. Anti-komünist tutumuyla Soğuk Savaş döneminde Batı’dan sempati topladı.
Birçok kitap yazdı: “Esir Doğu Türkistan İçin”, “Unutulan Vatan Doğu Türkistan” gibi eserlerle zulmü belgeledi.
Oğlu Erkin Alptekin de Dünya Uygur Kongresi‘nin kurucularından oldu.
17 Aralık 1995’te İstanbul’da vefat etti. Cenazesine binlerce kişi katıldı, Topkapı Mezarlığı’na defnedildi (Adnan Menderes ve Turgut Özal’ın yanına). Türkiye’de parklar ve anıtlar adına ithaf edildi (örneğin İstanbul’da ve Kayseri’de)
Doğu Türkistan davasının sembolü olarak anılır. Diplomatik yöntemleri tercih eden, şiddetten uzak bir mücadele anlayışıyla tanınır.
Uygur diasporasında “Baba” (Ata) olarak saygı görür.
Tin’i kut bulsun. Durağı uçmak olsun. Yeri uluların yanı olsun.
17 Aralık 2025
M. Hüseyin OĞUZ
