VEFATININ 71. YIL DÖNÜMÜNDE MEHMET EMİN RESULZADE
Mehmet Emin Resulzade (Azerice tam adı: Məhəmməd Əmin Axund Hacı Molla Ələkbər oğlu Rəsulzadə), Azerbaycan tarihinin en önemli kişilerinden biri, Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti’nin (1918-1920) kurucularından, Azerbaycan Millî Şûrası’nın başkanı ve Müsavat Partisi’nin kurucu lideridir. Müslüman Doğu’da ilk demokratik cumhuriyetin kurulmasında başrol oynayan bir siyasetçi, gazeteci, fikir adamı ve millî mücadele önderidir.
31 Ocak 1884’te Bakü yakınlarındaki Novhanı (Novxanı) köyünde doğdu.
Babası tanınmış din âlimi Hacı Molla Ali Ekber, annesi Zalkızı Ziynet’tir. Aile çevresi dini ve kültürel olarak zengin bir ortam sağladı.
Eğitimine Rus-Müslüman okulunda başladı, ardından Bakü Teknik Okulu’na devam etti.
Çok genç yaşta (1902-1903 civarı) millî bilinç ve devrimci fikirler edinmeye başladı; gizli gençlik örgütleri kurdu.
1903’te ilk şiiri ve yazıları yayımlanmaya başladı (“Şargi-Rus” gazetesi). 1904-1907 arası Hümmet (Sosyal Demokrat eğilimli Müslüman örgütü) içinde aktifti.
1905 Rus Devrimi sırasında millî ve özgürlükçü hareketlerde yer aldı. Çarlık rejiminin baskıları nedeniyle:
1909’da İran’a gitti. Burada İran meşrutiyet hareketine destek verdi, gazetecilik yaptı.
1911’de İran’da baskılar artınca İstanbul’a (Osmanlı’ya) sığındı . Türk milliyetçiliği ve Türkçülük fikirleriyle yakından temas etti.
1913 affıyla Bakü’ye döndü ve Müsavat Partisi’nin (1911’de kurulmuştu) liderliğine geçti. Parti kısa sürede Azerbaycan’ın en etkili millî demokratik gücü haline geldi.
Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti Dönemi
I. Dünya Savaşı ve Rus İmparatorluğu’nun çöküşüyle (1917-1918):
Kafkasya Müslümanları ve Azerbaycanlılar adına özerklik, bağımsızlık mücadelesi verdi.
27 Mayıs 1918’de Azerbaycan Millî Şûrası Başkanı seçildi.
28 Mayıs 1918’de Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti bağımsızlığını ilan etti. Bu, Müslüman dünyasında ilk cumhuriyet olarak kabul edilir.
Meclis konuşmaları ve yazılarıyla cumhuriyetin ideolojik temelini attı.
En ünlü sözü: “Bir kərə yüksələn bayraq, bir daha enməz!” (“Bir kere yükselen bayrak bir daha inmez!”) → Azerbaycan millî mücadelesinin kalıcı şiarı oldu.
Nisan 1920’de Kızıl Ordu Azerbaycan’ı işgal edince ülkeyi terk etmek zorunda kaldı.
Önce Gürcistan, sonra Polonya, Almanya, Romanya ve diğer Avrupa ülkelerinde yaşadı.
Emekliliğinde Türkiye’ye yerleşti (1947’den itibaren kalıcı olarak Ankara’da).
1949’da Azerbaycan Kültür Derneği’ni kurdu.
Avrupa’da ve Türkiye’de Azerbaycan bağımsızlığı için makaleler, kitaplar yazdı; konferanslar verdi.
Başlıca eserleri arasında şunlar öne çıkar:
Azerbaycan Cumhuriyeti: Keyfiyet-i Teşekkülü ve Şimdiki Vaziyeti (1922)
Das Problem Aserbeidschan (1938)
İstiklâl Uğrunda Mücadele (1938)
Azerbaycan Şairi Nizamî
Stalinle İhtilâl Hatıraları
İran Türkleri, Kafkasya Türkleri gibi makale derlemeleri
***
Ölümü:
6 Mart 1955’te Ankara’da şeker hastalığı (diyabet) nedeniyle 71 yaşında vefat etti. Cebeci Asri Mezarlığı’na defnedildi. (Türkiye’de son yıllarında vatandaşlık da verildi.)
Mehmet Emin Resulzade, modern Azerbaycan millî kimliğinin ve devlet fikrinin temel mimarlarından biridir. Hem Azerbaycan’da hem de tüm Türk dünyasında “millî uyanışın babası” olarak anılır. Bugün Azerbaycan’da resmî bayram olan 28 Mayıs Bağımsızlık Günü onun ve arkadaşlarının eseriyle doğrudan bağlantılıdır.
Tanrı rahmetini bol eylesin.
07 Mart 2026
M. Hüseyin OĞUZ
