VEFATININ 77. YIL DÖNÜMÜNDE NURİ PAŞA
Bakü Fatihi
Nuri Paşa (tam adı: Mustafa Nuri Killigil veya Nuri Killigil Paşa), Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemlerinde ve Cumhuriyet’in ilk yıllarında önemli roller üstlenmiş bir asker, komutan ve sanayicidir.
En çok “Bakü Fatihi” unvanıyla tanınır.
1889 veya 1890 (kaynaklara göre farklılık gösterir), genellikle Manastır (bugünkü Kuzey Makedonya, Bitola) veya İstanbul da doğduğu belirtilir.
2 Mart 1949, İstanbul (fabrikasında meydana gelen patlama sonucu hayatını kaybetti, 58-59 yaşlarında).
Enver Paşa’nın küçük kardeşi. Babaları Hacı Ahmet Paşa’dır. Ayrıca Kut’ül Ammare Kahramanı Halil Kut Paşa’nın yeğenidir. Aile aslen Arnavut kökenli Türk olarak kaydedilir.
Bakü Fatihi (1918’de Bakü’yü kurtarması nedeniyle Azerbaycan’da hâlâ büyük saygı görür).
1900’lerin başında askerî eğitime başladı.
Manastır’da ilk ve askerî ortaokul eğitimi aldı.
Enver Paşa’nın etkisiyle Selanik’e, ardından Kuleli Askeri İdadisi ve Harbiye’ye geçti.
1909: Manastır Harbiyesi’nden üsteğmen rütbesiyle mezun oldu.
Balkanlar’da çeşitli görevler yaptı.
- 1911-1912 Trablusgarp Savaşı → İtalyanlara karşı yerel Arap güçlerini organize etti. Enver Paşa’nın talimatıyla Libya’ya gönderildi.
- I. Dünya Savaşı → Trablusgarp’ta İtalyan ve İngilizlere karşı direnişi sürdürdü. Fahri mirliva, ardından fahri ferik (paşa) rütbesi aldı.
- 1918 Kafkas İslam Ordusu Komutanlığı → Ağabeyi Harbiye Nazırı Enver Paşa’nın emriyle 28 yaşında 12 bin kişilik karma (Türk + Azeri + Dağıstanlı) birliği komuta etti.
Amaç Azerbaycan ve Dağıstan’ı Bolşevik ve Ermeni çetelerinden kurtarmak. - 15 Eylül 1918: Bakü Muharebesi’ni kazandı → Bakü’yü kurtardı (1130 şehit verildi).
Bu zafer Azerbaycan’da hâlâ milli kahramanlık olarak anılır; Nuri Paşa’ya “Bakü Fatihi” denir.
Mondros Mütarekesi sonrası ordu dağıldı, Azerbaycan Sovyetler’e bırakıldı.
Millî Mücadele’ye katıldı.
Kars, Erzurum ve Sarıkamış bölgelerinde tamirhane/imâlathane kurarak ele geçirilen silah/mühimmatı tamir etti ve kullanılabilir hale getirdi.
1929: İstiklal Madalyası ile taltif edildi.
Askerlikten ayrılarak sanayiye yöneldi. Türk savunma sanayisinin ilk özel girişimcilerinden biri kabul edilir:
1921’de Berlin’e gidip çinicilik öğrendi → 1924’te Kütahya Çinicilik A.Ş. kurdu.
1930’lar sonu → Kok kömürü şirketini satın alıp madeni eşya fabrikasına çevirdi.
1938-1940’lar: Tabanca, matara, gaz maskesi, mermi üretimi yaptı.
1946: Fabrikayı Sütlüce’ye taşıdı → Üretim yelpazesi genişledi:
81 mm havan, uçak bombası, tahrip kalıpları, tapa, mühimmat, Killigil Tabancası olarak bilinen modellerden bazıları bugün Askeri Müze’de sergilenir.
Ürünlerini Millî Savunma Bakanlığı’na sattığı gibi Mısır, Pakistan, Suriye gibi ülkelere ihraç etti.
2 Mart 1949’da Sütlüce’deki fabrikasında büyük bir patlama meydana geldi. Nuri Paşa ve çok sayıda işçi hayatını kaybetti. Patlamanın nedeni resmi olarak tam açıklanmadı; kaza, sabotaj veya mühimmat kaynaklı olduğu yönünde farklı görüşler var.
Mezarı Edirnekapı Şehitliği’nde bulunuyor ve zaman zaman onarım/ziyaret törenleri düzenleniyor.
Azerbaycan’da hâlâ milli kahraman olarak anılır; Bakü’de adı sokaklara, okullara verilir.
Türkiye’de modern savunma sanayii girişimciliğinin öncülerinden biri olarak görülür.
Enver Paşa’nın kardeşi olması nedeniyle İttihatçı aile geleneğinin son temsilcilerinden sayılır.
Kısaca: Nuri Paşa, genç yaşta büyük askeri sorumluluklar almış, vatan için gözü kara çarpışmış, sonra da Cumhuriyet’in ilk yerli silah fabrikasını kurarak savunma sanayii tarihine adını yazdırmış bir kahramandır. Hem cephede hem fabrikada ülkesine hizmet etmiş ender şahsiyetlerden biridir.
Tanrı, rahmetini bol eylesin.
02 Şubat 2026
M. Hüseyin OĞUZ
