VEFATININ 103. YIL DÖNÜMÜNDE ZÜBEYDE HANIM
Türk milletinin annesi…
Zübeyde Hanım, Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Gâzi Mustafa Kemal Atatürk’ün annesi olarak Türk tarihinin en önemli ve saygı duyulan kadınlarından biridir.
1857 yılında, Osmanlı Devleti’ne bağlı Selanik yakınlarındaki Langaza (bugünkü Yunanistan’da Lagkadas) kasabasında dünyaya geldi.
Orta Anadolu’dan (özellikle Karaman civarından) Rumeli’ye göç eden Yörük Türkmen kökenli Hacı Sofuzade (Sofular/Sarıgöllü) ailesinden geliyordu.
Babası Sofuzade Feyzullah (Sadullah) Ağa
Annesi Ayşe Hanım (kendisi de “Molla Hanım” olarak anılırdı)
Zübeyde Hanım, ailenin tek kızıydı ve iki erkek kardeşi vardı.
Dönemine göre okuma-yazma bildiği için Selanik çevresinde “Zübeyde Molla” olarak da anılırdı. Dinine çok bağlı, dindar ve geleneklerine önem veren bir kadındı.
1871 yılında, henüz 14-15 yaşındayken Selanik’te Gümrük Muhafaza Teşkilatı’nda memur olan Ali Rıza Efendi ile evlendi (Ali Rıza Efendi o sırada yaklaşık 32 yaşındaydı).
Bu evlilikten 6 çocuk dünyaya geldi: Fatma, Ömer, Ahmet, Mustafa (1881), Makbule (1885), Naciye
Ne yazık ki ilk üç çocuk (Fatma, Ömer, Ahmet) küçük yaşlarda vefat etti. Naciye de 1901’de 12 yaşında veremden hayatını kaybetti. Sadece Mustafa ve Makbule yetişkinliğe ulaşabildi.
Kocası Ali Rıza Efendi, 1888 yılında (Mustafa 7-8 yaşındayken) vefat etti. Bu olaydan sonra Zübeyde Hanım çocuklarıyla birlikte bir süre ağabeyi Hüseyin Ağa’nın Langaza’daki çiftliğinde yaşadı.
Daha sonra Ragıp Bey ile ikinci evliliğini yaptı (Atatürk’ün ifadesiyle “iyi kalpli bir insandı”). Ancak, bu evlilik uzun sürmedi ve Balkan Savaşları döneminde ayrıldılar.
Balkan Savaşları (1912-1913) sonrasında Selanik kaybedilince kızı Makbule ile birlikte İstanbul’a göç etti.
Beşiktaş Akaretler’de bir eve yerleştiler.
Bu dönemde büyük maddî ve manevî zorluklar yaşadı.
Oğlu Mustafa Kemal’in askerlik hayatı boyunca ondan ayrı kaldı; Şam, Trablusgarp, Çanakkale, Kafkasya, Suriye cepheleri derken anne-oğul yıllarca hasret kaldı.
1919’da Millî Mücadele başlayınca oğlunu uzun süre göremedi.
Hatta bir ara Mustafa Kemal’in idam edildiği haberini alınca kısmi felç geçirdi ve görme yetisini de kısmen kaybetti.
1922 yılında oğluyla Adapazarı’nda duygusal bir buluşma yaşadı.
Sonra Ankara’ya gitti; ancak, Ankara’nın sert iklimi sağlığını bozunca tedavi için İzmir’e geçti.
Zübeyde Hanım, 14 Ocak 1923 tarihinde, 66 yaşında İzmir’de (bugünkü Latife Hanım Köşkü’nde) vefat etti.
Mustafa Kemal Paşa o sırada Eskişehir’deydi ve annesinin ölüm haberini telgrafla aldı. Çok üzüldüğü biliniyor; ama, devlet işleri nedeniyle cenazeye yetişemedi.
Cenazesi büyük bir törenle kaldırıldı ve bugün İzmir Karşıyaka’da bulunan Zübeyde Hanım Anıt Mezarı’na defnedildi (1940 yılında bugünkü haline getirildi). Atatürk’ün isteğiyle sade bir mezar tercih edildi ve etrafı çocuk parkıyla çevrili.
Zübeyde Hanım; fedakâr, sabırlı, güçlü bir anne olarak tarihe geçti. Oğlu Mustafa Kemal’i yetiştirirken yaşadığı zorluklara rağmen onun eğitimine ve geleceğine her zaman önem verdi. Bugün hâlâ her 14 Ocak’ta Karşıyaka’daki mezarı başında binlerce insan tarafından rahmet ve minnetle anılıyor.
Türk milletinin “anne”si olarak sonsuza kadar hatırlanacaktır.
Vefatının 103. yıl dönümünde rahmet, minnet ve saygıyla anıyoruz..
14 Ocak 2026
M. Hüseyin OĞUZ
