ERZURUM KONGRESİ’NİN 106.YILI
Erzurum Kongresi, Türk Millî Mücadele tarihinde önemli bir dönüm noktasıdır ve 23 Temmuz – 7 Ağustos 1919 tarihleri arasında Erzurum’da gerçekleştirilmiştir. Bu kongre, Osmanlı Devleti’nin Birinci Dünya Savaşı’ndan yenik çıkması ve Mondros Mütarekesi’nin (30 Ekim 1918) ardından Anadolu’da başlayan işgallere karşı ulusal direnişin örgütlenmesinde kritik bir rol oynamıştır. Mustafa Kemal Atatürk’ün liderliğinde toplanan bu kongre, hem bölgesel hem de ulusal çapta bağımsızlık mücadelesinin temellerini atmıştır.
Mondros Mütarekesi’nin ardından İtilaf Devletleri, Anadolu’nun çeşitli bölgelerini işgal etmeye başladı. Özellikle İzmir’in Yunanlılar tarafından işgal edilmesi (15 Mayıs 1919), Türk halkında büyük bir infial yarattı ve direniş hareketlerini hızlandırdı.
Doğu Anadolu, Ermeni ve Rus tehdidi altındaydı. Bölgedeki Türk halkı, Ermeni çetelerinin saldırılarından ve Wilson Prensipleri doğrultusunda bir Ermeni devletinin kurulma ihtimalinden endişe duyuyordu.
Mustafa Kemal Paşa, 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkarak Anadolu’daki direniş hareketlerini organize etmeye başladı. Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919) ile ulusal mücadelenin ilk adımları atılmış ve Erzurum Kongresi’nin toplanması için zemin hazırlanmıştır.
Erzurum Kongresi, başlangıçta bölgesel bir kongre olarak planlanmıştı ve amacı Doğu Anadolu’daki direniş hareketlerini koordine etmekti. Ancak Mustafa Kemal’in katılımıyla kongre, ulusal bir nitelik kazandı. Kongre, Vilâyât-ı Şarkiye Müdâfaa-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti tarafından düzenlendi. Bu cemiyet, Doğu Anadolu’nun işgaline karşı haklarını savunmak için kurulmuştu.
Toplantı, Erzurum’daki eski bir okul binasında yapıldı ve 56 delege katıldı. Katılımcılar arasında Mustafa Kemal Paşa, Kazım Karabekir, Rauf Orbay, Hoca Raif Efendi gibi önemli isimler yer alıyordu.
Mustafa Kemal, 9. Ordu Müfettişi sıfatıyla değil, sivil bir kişi olarak kongreye katıldı. Bu, onun resmî görevinden istifa ederek (8 Temmuz 1919) millî mücadelede liderliği üstlenmeye karar verdiğini gösterir.
Erzurum Kongresi’nde alınan kararlar, Milli Mücadele’nin temel ilkelerini ortaya koymuş ve daha sonra Sivas Kongresi’nde geliştirilmiştir.
***
Başlıca kararlar şunlardır:
- Millî Bağımsızlık ve Vatanın Bütünlüğü: Vatanın bütünlüğü ve milletin bağımsızlığı tehlikededir. Bu nedenle milli irade egemen kılınmalıdır.
- Millî Mücadele’nin Örgütlenmesi: Doğu Anadolu’daki tüm cemiyetler, “Şarkî Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti” adı altında birleştirildi.
- Temsil Heyeti’nin Kurulması: Kongre, bir Temsil Heyeti oluşturdu ve Mustafa Kemal bu heyetin başkanı seçildi. Bu, Milli Mücadele’nin merkezi bir liderlik altında yürütülmesi için önemli bir adımdı.
- Mandaterlik Reddi: Hiçbir şekilde yabancı mandaterlik veya himaye kabul edilmeyecek, tam bağımsızlık hedeflenecektir.
- Kuvâ-yı Milliye’nin Oluşturulması: İşgallere karşı silahlı mücadele için Kuvâ-yı Milliye teşkilatı kurulacaktır.
- Mebusan Meclisi’nin Toplanması: Osmanlı Mebusan Meclisi’nin derhal toplanması ve hükümetin milli iradeye uygun hareket etmesi talep edildi.
- Hıristiyan Azınlıklara Karşı Tutum: Hıristiyan azınlıklara siyasi egemenlik ve sosyal dengeleri bozacak ayrıcalıklar verilmeyecektir.
***
Kongrenin Önemi
- Ulusal Mücadele’nin İlk Adımı: Erzurum Kongresi, bölgesel bir toplantıdan ulusal bir harekete dönüşerek Millî Mücadele’nin temel taşlarından biri oldu.
- Mustafa Kemal’in Liderliği: Mustafa Kemal’in kongrede lider olarak ortaya çıkması, onun Millî Mücadele’nin önderi olarak kabul edilmesini sağladı.
- Sivas Kongresi’ne Zemin: Erzurum Kongresi, 4-11 Eylül 1919’da toplanacak Sivas Kongresi’nin hazırlayıcısı oldu ve ulusal birliği güçlendirdi.
- Millî İradenin Vurgusu: Kongre, “Millî irade” kavramını öne çıkararak meşruiyetin halkta olduğunu vurguladı.
***
Kongrenin Tarihsel Sonuçları
Erzurum Kongresi, Türk milletinin bağımsızlığa olan kararlılığını dünya kamuoyuna duyurdu.
Temsil Heyeti’nin kurulması, Millî Mücadele’nin merkezi bir otorite altında yürütülmesini sağladı.
Kongre, Anadolu’daki direniş hareketlerini birleştirerek dağınık çabaları bir hedef doğrultusunda organize etti.
Alınan kararlar, Misak-ı Millî’nin temelini oluşturdu ve daha sonra TBMM’nin açılmasına giden yolda önemli bir adım oldu.
Kongreye Trabzon, Erzurum, Sivas, Bitlis ve Van vilayetlerinden delegeler katıldı. Kazım Karabekir’in 15. Kolordu’sunun desteği, kongrenin güvenliği ve başarısı için kritik oldu.
Kongre, Wilson Prensipleri’nin etkisiyle azınlıkların bağımsızlık taleplerinin yoğunlaştığı bir dönemde gerçekleşti. Bu nedenle, Türk milletinin kendi kaderini tayin hakkı vurgusu ön plandaydı.
Erzurum Kongresi, Türk halkının işgalcilere karşı birleşme ve mücadele etme kararlılığını simgeleyen bir olaydır.
Erzurum Kongresinin 106. yılı kutlu olsun.
23 Temmuz 2025
M. Hüseyin OĞUZ
