TÜRKLERDE RENKLERLE YÖN KODLAMASI
KARA KUZEY, AK GÜNEY VE KOZMİK DİLİN İZLERİ
A. GİRİŞ: Renk mi, Yön mü, Kozmik Düşünce mi?
Türk kültürünün derinliklerinden gelen renkli bir dilsel mirasla karşı karşıyayız: Renklerin sadece görsel bir anlatım değil, aynı zamanda yön, iklim ve değer dünyası ile iç içe geçmiş bir işlev taşıdığı bir sistem… Bu yazıda “Kara = Kuzey” ve “Ak = Güney” anlayışının tarihsel kökenlerini, kültürel yansımalarını ve örneklerini ele alacağız.
***
B. RENKLERİN YÖNLERİ VARDI: Orta Asya Kozmolojisi
Eski Türklerin doğa ve evren algısında yönler sadece coğrafi değil, kozmik anlamlar taşır. Göğün dört yönü, dört renk ve dört kutsal hayvanla temsil edilirdi:
Kara = Kuzey → Soğuk, karanlık, uğursuzlukla ilişkilidir.
Ak = Güney → Işık, sıcaklık, saflık ve bereketle bağdaştırılır.
Kızıl = Doğu → Güneşin doğduğu yön, yaşamın başlangıcıdır.
Gök = Batı → Güneşin battığı yön, sonsuzluğu ve ölümü temsil eder.
Bu anlayış, hem Şamanist inanç sisteminde hem de siyasi-idari örgütlenmede etkiliydi (Roux, 2001: 87).
***
C. YER ADLARINDA VE TOPONİMİDE İZLER
Renk-yön kodlaması en net biçimde coğrafî adlandırmalarda karşımıza çıkar:
Karadeniz: Türkiye’nin kuzeyinde yer alır, ismi yönsel anlam taşır.
Akdeniz: Türkiye’nin güneyinde, daha sıcak bölgede yer alır.
Karakurum: Orhun vadisinin kuzeyine bakan yüksek kütle.
Ak Bozkurt – Kara Bozkurt: Mitolojik anlamlar taşıyan, yönle ilintili karakter ayrımları.
(Zeki Velidi Togan, 1981: 233)
***
D. DİVÂNÜ LÜGATİ’T-TÜRK VE DEYİMLER ÜZERİNDEN
Kaşgarlı Mahmud’un 11. yüzyılda kaleme aldığı Divânü Lügati’t-Türk adlı sözlükte renklerle ilgili deyimler ve ifadeler bulunur. Bunlar doğrudan yön bilgisi vermese de, karakter, coğrafya ve toplumsal hiyerarşi üzerinden dolaylı biçimde yön simgeleri taşır:
Kara budun: Alt sınıftaki halk, genellikle kuzeyli göçebeler.
Ak kişi: Aydın, bilgili, güneyli ve yerleşik insan tipi.
(Mahmud al-Kashgari, 1072–1074: c.1)
***
E. KÜLTÜREL YANSIMALAR VE GÜNÜMÜZDEKİ İZLERİ
Bu kadim anlayış, sadece tarihsel metinlerde değil, bugünkü dil ve deyimlerde de yaşamaya devam ediyor:
“Kara kış” → Soğuk, kuzeyden gelen sert hava.
“Ak günler” → Güzel, güneşli ve umut dolu gelecek.
“Kara haber” → Uğursuzluk, uzaklardan gelen kötü haber.
“Ak alın, ak yüz” → Onurlu, yüz akı bir yaşam biçimi.
Bu deyimler kültürel bilinçaltımızdaki yön-renk ilişkisinin hâlâ canlı olduğunu gösterir.
***
F. SONUÇ: Dilin Kozmik Haritası
Türklerin kullandığı renklerle yön eşlemeleri, sadece birer betimleme değil, aynı zamanda evrenin haritasını dil yoluyla çizmeye çalışan bir kozmolojidir. Bu kültürel miras, hem mitolojik hem de coğrafî anlamlarıyla hâlâ zihinlerde ve dillerde yaşamaktadır.
14.05.2025
Av. Fahrettin ÖNDER
EDA Üyesi
KAYNAKÇA:
Kaşgarlı Mahmud. (1072–1074). Divânü Lügati’t-Türk. (Çeviri: Besim Atalay), TDK Yayınları.
Roux, J.-P. (2001). Türklerin ve Moğolların Eski Dini. Kabalcı Yayınları.
Togan, A. Z. V. (1981). Umumi Türk Tarihine Giriş. Enderun Kitabevi.
Esin, E. (1978). Orta Asya’da Türk Sanatı ve Mitolojisi. Kültür Bakanlığı Yayınları.
İnan, A. (1998). Eski Türk Dini Tarihi. Türk Tarih Kurumu Yayınları
